NHỮNG KIẾN GIẢI MỚI VỀ CUỘC VẬN ĐỘNG KHÁNG PHÁP CỦA THỦ LĨNH MAN CHAM Ở PHÚ YÊN (1936)

Tóm tắt

Trong bối cảnh chính quyền thực dân Pháp đẩy mạnh khai thác thuộc địa, thuế khóa, lao dịch và kiểm soát hành chính tại Trung Kỳ và Tây Nguyên, nhiều hình thức phản kháng đã diễn ra trong các cộng đồng tộc người thiểu số miền núi Nam Trung Kỳ. Bài viết khảo cứu lại cuộc vận động kháng Pháp do thủ lĩnh Man Cham khởi xướng tại vùng Trà Kê, Phú Yên năm 1936, một sự kiện đã được đề cập trong nhiều công trình nhưng còn khác biệt về tên gọi nhân vật, niên đại, phạm vi lan tỏa, quy mô lực lượng, động cơ phản kháng và hành trạng của người lãnh đạo. Nghiên cứu khai thác bài báo Một nhà Cách mạng Mọi: Man Cham đăng trên báo Sự Thật năm 1946, kết hợp phương pháp lịch sử, đối thoại với các công trình đã công bố. Kết quả cho thấy cuộc vận động diễn ra vào mùa thu năm 1936, bắt nguồn trực tiếp từ lao dịch làm đường thuộc địa số 14, thuế thân và sự áp chế của bộ máy cai trị. Nghi thức đổi xu, xin nước thánh và cầu an được sử dụng như phương thức tập hợp, truyền đạt thông điệp chống Pháp và cố kết quần chúng, thay vì chỉ phản ánh niềm tin huyền thuật. Cuộc vận động có ảnh hưởng từ Phú Yên, Bình Định đến một số địa bàn Tây Nguyên, nhưng chưa có căn cứ xác định các con số 10.000 hoặc 50.000 người tham gia hay sự lan tỏa đến Hạ Lào và Đồng Nai Thượng. Nguồn tư liệu mới cũng cho thấy Man Cham từng bị giam tại Ban Mê Thuột, Sông Cầu và quản thúc ở Sầm Sơn, không phải tại Lao Bảo. Tấm ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh và thanh gươm lãnh đạo cuộc khởi nghĩa nhận năm 1946 do Ủy ban Sông Cầu trao tặng, không phải kết quả của một cuộc gặp trực tiếp tại Hà Nội. Do hoạt động mới dừng ở giai đoạn vận động và tập hợp lực lượng, bài viết đề xuất định danh sự kiện là “Cuộc vận động kháng Pháp của Man Cham ở miền núi Nam Trung Kỳ năm 1936”, qua đó hàm ý cần thận trọng hơn khi tiếp cận các lớp sử liệu liên quan đến sự kiện này