Tạp chí Những vấn đề kinh tế và chính trị thế giới
Là ấn phẩm của Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế, thuộc Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới.
LÀM CHỦ CÔNG NGHỆ CỐT LÕI: KINH NGHIỆM CỦA LIÊN BANG NGA VÀ GỢI Ý CHÍNH SÁCH CHO VIỆT NAM
Bài viết phân tích kinh nghiệm của Liên bang Nga về làm chủ công nghệ cốt lõi trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ và biến động địa - chính trị gia tăng. Từ chiến lược hội nhập và tiếp cận công nghệ nước ngoài trước năm 2014, Nga đã chuyển mạnh sang định hướng “chủ quyền công nghệ” trong bối cảnh mới, tập trung nguồn lực cho các lĩnh vực chiến lược như vi điện tử, công nghệ số, vật liệu mới và quốc phòng; đồng thời gia tăng đầu tư nghiên cứu và phát triển (R&D), áp dụng ưu đãi thuế, thúc đẩy hợp tác công - tư và giữ chân nhân lực chất lượng cao. Trên cơ sở đó, bài viết rút ra một số gợi ý cho Việt Nam.
TÁC ĐỘNG TRỄ CỦA ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI ĐẾN TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2000 - 2024: BẰNG CHỨNG TỪ MÔ HÌNH OLS
Nghiên cứu nhằm đánh giá tác động của đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đến tăng trưởng kinh tế Việt Nam giai đoạn 2000 - 2024, đồng thời xem xét vai trò của đầu tư trong nước và xuất khẩu trong mối quan hệ này. Sử dụng dữ liệu chuỗi thời gian từ Tổng cục Thống kê và Ngân hàng Thế giới, kết quả thực nghiệm cho thấy FDI hiện tại không có ý nghĩa thống kê đối với tăng trưởng GDP. Tuy nhiên, FDI trễ một năm mang hệ số âm và ý nghĩa thống kê, cho thấy tác động không tức thời, có thể chịu ảnh hưởng của yếu tố chu kỳ, cấu trúc dòng vốn và lan tỏa hạn chế. Đầu tư trong nước và xuất khẩu không đạt ý nghĩa thống kê trong mô hình. Nghiên cứu nhấn mạnh FDI không phải là động lực tăng trưởng tự động, hiệu quả phụ thuộc mạnh vào năng lực hấp thụ và chất lượng thể chế. Hạn chế chính bao gồm mẫu quan sát nhỏ và phương pháp OLS chưa xử lý triệt để vấn đề đồng bậc tích hợp, cần các mô hình nâng cao (như ARDL) trong nghiên cứu tiếp theo.
TÁC ĐỘNG CỦA CÚ SỐC KINH TẾ ĐỐI VỚI TRUNG QUỐC GIAI ĐOẠN 2018 - 2025 VÀ BÀI HỌC CHO VIỆT NAM
Bài viết phân tích tác động kinh tế vĩ mô của ba cú sốc lớn đối với nền kinh tế Trung Quốc trong giai đoạn từ năm 2018 đến năm 2025, bao gồm chiến tranh thương mại Mỹ - Trung, đại dịch COVID-19 và khủng hoảng bất động sản kéo dài. Trên cơ sở dữ liệu thứ cấp từ các tổ chức quốc tế hàng đầu và khung phân tích SWOT, kết quả cho thấy Trung Quốc đã duy trì được sự ổn định kinh tế vĩ mô tương đối, với mức tăng trưởng GDP đạt 5,0% và thặng dư thương mại lên tới mức kỷ lục 1,19 nghìn tỷ USD vào năm 2025. Tuy nhiên, quốc gia này vẫn phải đối mặt với những thách thức cấu trúc nghiêm trọng, bao gồm tình trạng suy thoái bất động sản kéo dài, áp lực nợ công gia tăng, xu hướng sụt giảm FDI và nguy cơ leo thang thuế quan trong khuôn khổ chính sách Trump 2.0. Từ kinh nghiệm của Trung Quốc, bài báo rút ra các hàm ý chính sách cho Việt Nam liên quan đến đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, thu hút FDI chất lượng. cao và quản lý rủi ro kinh tế vĩ mô
MÔ HÌNH KHU THƯƠNG MẠI TỰ DO 2.0 CỦA TRUNG QUỐC: ĐỘNG LỰC, THỰC TIỄN TRIỂN KHAI VÀ HÀM Ý CHO VIỆT NAM
Bài viết làm rõ các động lực chiến lược, cấu trúc thể chế nòng cốt của mô hình khu thương mại tự do thế hệ mới (FTZ 2.0) ở Trung Quốc, và rút ra hàm ý chính sách cho Việt Nam. Nghiên cứu sử dụng cách tiếp cận thể chế và địa kinh tế, kết hợp phân tích tài liệu, nghiên cứu trường hợp và phân tích so sánh. Hai trường hợp điển hình được lựa chọn là FTZ Thiên Tân và FTZ Phúc Kiến, đại diện cho hai định hướng chiến lược khác biệt: tích hợp công nghiệp vùng nội địa và hội nhập kinh tế xuyên eo biển. Kết quả nghiên cứu cho thấy FTZ 2.0 vận hành theo sáu trụ cột: mở cửa thể chế, rút gọn danh mục hạn chế, chuẩn hóa theo tiêu chuẩn quốc tế, mô hình tích hợp cảng biển, công nghiệp và dịch vụ, thí điểm quản trị dữ liệu và liên kết với chiến lược vùng. Đối với Việt Nam, nghiên cứu khuyến nghị xây dựng FTZ như không gian thí điểm thể chế có kiểm soát, gắn với cụm ngành chiến lược và cơ chế điều phối quốc gia chặt chẽ.
CHIẾN TRANH THƯƠNG MẠI MỸ - TRUNG VÀ TÁC ĐỘNG ĐẾN DÒNG FDI VÀO ASEAN: LÝ LUẬN, BẰNG CHỨNG VÀ HÀM Ý CHO VIỆT NAM
Nghiên cứu này phân tích tác động của xung đột thương mại Mỹ - Trung đến sự chuyển dịch FDI vào ASEAN, dựa trên khung lý thuyết về FDI “nhảy rào” thuế quan, chiến lược “Trung Quốc+1” và sức chống chịu của chuỗi cung ứng, nhóm tác giả hệ thống hóa các biến động cơ cấu dòng vốn giai đoạn 2018 - 2025 thông qua phương pháp tổng hợp tài liệu và so sánh quốc tế. Kết quả cho thấy, căng thẳng địa chính trị là nhân tố gia tốc khiến FDI đổ mạnh vào ASEAN để tối ưu chi phí và tăng cường tính chống chịu chuỗi cung ứng, đưa dòng vốn khu vực vượt ngưỡng 200 tỷ USD/năm từ năm 2021. Việt Nam nổi lên là điểm đến chiến lược nhờ lợi thế chi phí nhân công thấp (bằng một phần ba Trung Quốc) và mạng lưới FTA sâu rộng. Để khắc phục rào cản về hạ tầng và nhân lực chất lượng cao, nghiên cứu đưa ra một số kiến nghị cho Việt Nam.
CĂNG THẲNG THƯƠNG MẠI MỸ - TRUNG VÀ ÁP LỰC CHUỖI CUNG ỨNG: PHÂN TÍCH SVAR VỀ PHẢN ỨNG KINH TẾ VĨ MÔ CỦA VIỆT NAM
Nghiên cứu này phân tích tác động vĩ mô của căng thẳng thương mại Mỹ - Trung (UCT) và áp lực chuỗi cung ứng toàn cầu (GSCP) đối với kinh tế Việt Nam trong giai đoạn 2002 - 2024. Sử dụng mô hình tự hồi quy vector cấu trúc (SVAR) với dữ liệu tháng, nghiên cứu đánh giá cơ chế truyền dẫn của các cú sốc bên ngoài lên sảnxuất công nghiệp, lạm phát và cán cân thương mại. Kết quả cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa hai loại cú sốc: GSCP tạo ra tác động mạnh và bền vững hơn, đặc biệt làm suy giảm cán cân thương mại, trong khi UCT chủ yếu gây ảnh hưởng ngắn hạn và có quy mô hạn chế. Phân rã phương sai sai số dự báo xác nhận vai trò chi phối của GSCP đối với biến động thương mại, trong khi UCT có đóng góp khiêm tốn hơn. Phân tích theo giai đoạn cho thấy khả năng chống chịu vĩ mô của Việt Nam được cải thiện sau năm 2017, thể hiện qua phản ứng lạm phát ổn định hơn và sự điều chỉnh linh hoạt của cáncân thương mại. Kết quả nghiên cứu cung cấp bằng chứng thực nghiệm về vai trò của các cú sốc chuỗi cung ứng toàn cầu đối với các nền kinh tế nhỏ mở và gợi ý hàm ý chính sách về tăng cường khả năng chống chịu trước các cú sốc bên ngoài.
TỰ DO HÓA TÀI KHOẢN VỐN, BẤT ĐỊNH VĨ MÔ VÀ VỐN HÓA THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN: BẰNG CHỨNG THỰC NGHIỆM TỪ VIỆT NAM
Nghiên cứu này phân tích mối quan hệ ngắn hạn và dài hạn giữa tự do hóa tài khoản vốn, bất định vĩ mô và vốn hóa thị trường chứng khoán Việt Nam thông qua mô hình sửa lỗi vectơ (VECM) với dữ liệu tần suất quý giai đoạn quý I-2010 đến quý IV-2023. Kết quả xác nhận tồn tại một quan hệ đồng liên kết giữa các biến. Trong dài hạn, tự do hóa tài khoản vốn có tác động tích cực và bất định vĩ mô có tác động tiêu cực có ý nghĩa thống kê đến vốn hóa thị trường chứng khoán; đồng thời bất định vĩ mô điều tiết tiêu cực hiệu ứng của tự do hóa tài khoản vốn, hàm ý rằng lợi ích từ mở cửa tài chính bị suy giảm trong môi trường bất định cao. Trong ngắn hạn, vốn hóa thị trường chứng khoán tự điều chỉnh về trạng thái cân bằng sau các cú sốc nhưng quá trình này không rõ rệt về mặt thống kê; bất định vĩ mô ở các kỳ trước ảnh hưởng có ý nghĩa đến vốn hóa hiện tại. Các phát hiện mang hàm ý chính sách cho Chính phủ, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và nhà đầu tư.
KHUYẾN KHÍCH IPO CHO DOANH NGHIỆP CÔNG NGHỆ VÀ ĐỔI MỚI SÁNG TẠO: BÀI HỌC QUỐC TẾ VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH CHO VIỆT NAM
Bài báo phân tích kinh nghiệm quốc tế về cơ chế khuyến khích IPO cho doanh nghiệp công nghệ và đổi mới sáng tạo (gồm mô hình thị trường chuyên biệt, đường ưu tiên niêm yết cho doanh nghiệp chưa có lãi và biện pháp bảo vệ nhà đầu tư), từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp cho Việt Nam nhằm đa dạng hóa hàng hóa niêm yết, nâng cao chất lượng vốn hóa thị trường và thu hút dòng vốn chiến lược. Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích tài liệu kết hợp so sánh chính sách giữa bốn sàn: STAR Market (Trung Quốc), NASDAQ (Mỹ), HKEX (Hong Kong) và Mothers/TSE Growth Market (Nhật Bản), đồng thời phân tích thực trạng pháp lý và thị trường vốn Việt Nam. Kết quả cho thấy các cơ chế như lộ trình niêm yết linh hoạt, thị trường chuyên biệt dành cho doanh nghiệp đổi mới và bộ ba bảo vệ gồm tổ chức thẩm định chịu trách nhiệm pháp lý, cơ chế lock-up và công bố thông tin nâng cao đều có hiệu quả thực tế trong việc thu hút IPO công nghệ.
CHUYỂN DỊCH NĂNG LƯỢNG GẮN VỚI BẢO ĐẢM AN NINH KINH TẾ: KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH CHO VIỆT NAM
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và bất ổn địa chính trị, chuyển dịch năng lượng trở thành yêu cầu cấp thiết để bảo đảm an ninh kinh tế bền vững. Bài viết phân tích các mô hình chuyển dịch tiêu biểu từ ba nhóm quốc gia: (i) Nhóm phát triển (Anh, Đức, Mỹ, Nhật Bản, Pháp, Úc) tập trung vào thích ứng thị trường, công cụ tài khóa và ổn định hệ thống; (ii) Nhóm mới nổi (Trung Quốc, Ấn Độ, Brazil) gắn kết chuyển dịch với năng lực cạnh tranh công nghiệp và chống chịu rủi ro; (iii) Nhóm tương đồng (Thái Lan, Malaysia) ưu tiên tối ưu hóa nguồn lực nông nghiệp. Bằng phương pháp phân tích định tính và so sánh quốc tế, nghiên cứu làm rõ các đánh đổi giữa chi phí, tính ổn định hệ thống và an ninh xã hội. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng chuyển dịch năng lượng chỉ thực sự bảo đảm an ninh kinh tế khi có sự đồng bộ giữa hạ tầng, thể chế và chính sách chuyển đổi công bằng. Từ đó, bài viết đề xuất lộ trình chiến lược cho Việt Nam, nhấn mạnh vào hoàn thiện thị trường điện, tài chính xanh và nội địa hóa chuỗi cung ứng công nghệ.
MÔ HÌNH PHÁT TRIỂN DỰA TRÊN KHOA HỌC, CÔNG NGHỆ, ĐỔI MỚI SÁNG TẠO VÀ CHUYỂN ĐỔI SỐ: KHUNG PHÂN TÍCH VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
Bài viết này xây dựng khung phân tích tích hợp nhằm lý giải cơ chế tác động của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đối với các mô hình phát triển kinh tế chính trị đương đại. Trên cơ sở tổng hợp tường thuật các công trình lý thuyết về mô hình phát triển so sánh, từ lý thuyết tăng trưởng nội sinh và học thuyết Nhà nước kiến tạo phát triển cho đến lý thuyết hệ thống đổi mới quốc gia, bài viết lập luận rằng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không phải là biến ngoại sinh trung lập mà đóng vai trò kép: vừa là biến độc lập tạo ra cấu trúc kinh tế mới (nền kinh tế nền tảng, trí tuệ nhân tạo, kinh tế tuần hoàn số), vừa là biến điều tiết làm thay đổi hiệu quả và quỹ đạo của các thể chế cũng như chính sách hiện hành theo hướng phi tuyến và bất đối xứng. Bài viết phân tích năm mô hình phát triển đại diện được chọn lọc có chủ đích, thảo luận về trường hợp Việt Nam, và đề xuất bốn nhóm khuyến nghị chính sách cho các quốc gia đang phát triển muốn tận dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số như động lực tăng trưởng mới trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược công nghệ leo thang giữa các cường quốc.
VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP VĂN HÓA Ở HÀN QUỐC: MÔ HÌNH TỨ GIÁC SÁNG TẠO VÀ BÀI HỌC CHO VIỆT NAM
Bài viết phân tích vai trò của Nhà nước Hàn Quốc trong phát triển công nghiệp văn hóa qua lăng kính bốn lý thuyết kinh tế hiện đại: Nhà nước kiến tạo phát triển, Quyền lực mềm, Kinh tế chính trị văn hóa và Công nghiệp sáng tạo. Nghiên cứu chỉ ra rằng, thành công của công nghiệp văn hóa Hàn Quốc là kết quả của chiến lược kiến tạo chủ động được vận hành theo mô hình Tứ giác sáng tạo, kết hợp đầu tư thể chế và tài chính dài hạn với mục tiêu cân bằng giữa thương mại hóa và bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc. Trên cơ sở đó, bài viết rút ra các bài học chính sách thiết thực cho Việt Nam trong tiến trình xây dựng ngành công nghiệp văn hóa thành trụ cột của nền kinh tế sáng tạo quốc gia.
XUẤT KHẨU PIN NĂNG LƯỢNG MẶT TRỜI TỪ TRUNG QUỐC VÀO THỊ TRƯỜNG EU GIAI ĐOẠN 2019 - 2024
Nghiên cứu phân tích thực trạng, thách thức và triển vọng xuất khẩu pin năng lượng mặt trời từ Trung Quốc vào Liên minh Châu Âu (EU) giai đoạn 2019 - 2024, đồng thời rút ra hàm ý chính sách cho Việt Nam. Kết quả cho thấy xuất khẩu pin năng lượng mặt trời từ Trung Quốc vào EU tăng trưởng mạnh giai đoạn 2019 - 2022, với thị phần đạt khoảng 96% tổng lượng nhập khẩu của EU năm 2022, nhờ lợi thế chi phí thấp, quy mô sản xuất lớn và chính sách hỗ trợ của Nhà nước. Từ năm 2023, tốc độ tăng trưởng chậm lại do EU tăng cường các biện pháp phòng vệ thương mại, điều tra chống trợ cấp và thúc đẩy tự chủ sản xuất nội khối. Bất chấp những thách thức này, Trung Quốc được dự báo vẫn duy trì vị thế nhà cung cấp chủ đạo trong trung hạn. Bài viết đề xuất một số gợi ý chính sách để Việt Nam tận dụng cơ hội và kiểm soát rủi ro trong phát triển ngành pin năng lượng mặt trời hướng tới xuất khẩu.
CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ: KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VÀ HÀM Ý CHO VIỆT NAM
Bài viết tập trung phân tích kinh nghiệm phát triển công nghiệp hỗ trợ của hai quốc gia điển hình tại Đông Á là Nhật Bản và Hàn Quốc. Mặc dù có sự khác biệt trong mô hình và cách tiếp cận chính sách, song việc triển khai chính sách hỗ trợ, ưu đãi để thúc đẩy phát triển các ngành công nghiệp hỗ trợ trọng điểm của các quốc gia này đều thể hiện tính nhất quán, hiệu quả và tầm nhìn chiến lược, góp phần quan trọng vào việc xây dựng nền công nghiệp có khả năng tự chủ, nâng cao mức độ tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Trên cơ sở đó, bài viết rút ra những bài học và hàm ý chính sách có giá trị tham khảo cho quá trình hoạch định và thực thi chính sách phát triển công nghiệp hỗ trợ ở Việt Nam trong bối cảnh mới.
KINH NGHIỆM QUỐC TẾ TRONG PHÂN LOẠI DỰÁN XANH
Nghiên cứu phân tích kinh nghiệm quốc tế trong phân loại dự án xanh thông qua hai mô hình tiêu biểu của Liên minh Châu Âu (EU) và Trung Quốc, qua đó rút ra một số hàm ý chính sách cho quá trình xây dựng khung phân loại phù hợp tại Việt Nam. Danh mục của EU nổi bật với tính toàn diện và minh bạch, được điều chỉnh theo ba nguyên tắc đánh giá tác động môi trường - xã hội, kết hợp tiêu chí kỹ thuật chi tiết theo ngành và yêu cầu công bố thông tin bắt buộc với doanh nghiệp niêm yết. Trong khi đó, danh mục Trung Quốc thể hiện tính thực tiễn và linh hoạt, tập trung vào các ngành ưu tiên chiến lược, tích hợp gián tiếp nguyên tắc không gây tổn hại đáng kể, chủ động lồng ghép hoạt động chuyển đổi và thúc đẩy hợp tác quốc tế để tiệm cận các chuẩn mực toàn cầu.
ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP CỦA TRUNG QUỐC VÀO ASEAN: THỰC TRẠNG VÀ XU HƯỚNG
Trong bối cảnh địa chính trị thế giới biến động, xu hướng đầu tư của Trung Quốc đã có những thay đổi đáng kể, với sự tập trung ngày càng rõ vào Châu Á và Châu Phi, là những khu vực mà Trung Quốc đang đẩy mạnh triển khai Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI). Trong đó, ASEAN đã nổi lên là thị trường đầu tư trọng điểm của Trung Quốc với quy mô tăng đột biến và những chuyển dịch đáng kể về cơ cấu ngành nghề. Dựa trên dữ liệu thống kê thứ cấp giai đoạn 2015 - 2024, bài viết chỉ ra rằng vốn OFDI từ Trung Quốc vào ASEAN tăng liên tục qua từng năm, đồng thời cho thấy có sự chuyển biến rõ rệt về lĩnh vực và quốc gia nhận đầu tư. Thời gian tới, đầu tư của Trung Quốc vào ASEAN tiếp tục đứng trước nhiều cơ hội mở rộng, song cũng đối mặt với các thách thức cơ bản xuất phát từ bản thân Trung Quốc, từ ASEAN cũng như từ môi trường khu vực và quốc tế. Về xu hướng, đầu tư của Trung Quốc vào ASEAN nhiều khả năng sẽ tập trung vào các lĩnh vực kinh tế số, xe điện, chất bán dẫn và năng lượng tái tạo, với sự phân hóa đáng kể giữa các quốc gia thành viên.
VAI TRÒ CỦA QUỐC GIA ĐANG PHÁT TRIỂN TRONG CÁC TỔ CHỨC KINH TẾ VÀ TÀI CHÍNH TOÀN CẦU: TRƯỜNG HỢP ẤN ĐỘ TRONG WTO VÀ IMF
Bài viết nghiên cứu sự chuyển dịch vai trò của các quốc gia đang phát triển trong quản trị kinh tế toàn cầu, tập trung vào trường hợp của Ấn Độ tại Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF). Vận dụng Lý thuyết Vai trò của Holsti (1970) kết hợp phương pháp nghiên cứu lịch sử và nghiên cứu trường hợp, nhóm tác giả phân tích tiến trình thay đổi vị thế của Ấn Độ từ một quốc gia tham gia thụ động, mang tính thụ hưởng sang một thành viên tích cực và có trách nhiệm. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng Ấn Độ đang thực thi “vai trò kiến tạo” thông qua việc chủ động xây dựng, định hình các quy tắc và luật chơi chung. Tại WTO, Ấn Độ khẳng định vị thế quốc gia dẫn dắt nhóm đang phát triển bảo vệ quyền lợi về nông nghiệp và an ninh lương thực. Tại IMF, quốc gia này nỗ lực thúc đẩy cải cách hạn ngạch và quyền biểu quyết để phản ánh đúng thực lực kinh tế mới nổi. Nghiên cứu khẳng định sự trỗi dậy của Ấn Độ không chỉ bảo vệ lợi ích quốc gia mà còn góp phần thúc đẩy một trật tự kinh tế đa phương công bằng và bao trùm hơn.
NÂNG CẤP CÔNG NGHIỆP ĐỂ VƯỢT BẪY THU NHẬP TRUNG BÌNH: BÀI HỌC TỪ HÀN QUỐC VÀ HÀM Ý CHIẾN LƯỢC CHO VIỆT NAM
Bài báo phân tích con đường vượt bẫy thu nhập trung bình qua lăng kính nâng cấp công nghiệp và lý thuyết nhà nước kiến tạo phát triển, dựa trên nghiên cứu điển hình trường hợp Hàn Quốc để rút ra hàm ý chiến lược cho Việt Nam. Sử dụng thiết kế nghiên cứu hỗn hợp kết hợp phân tích định lượng dài hạn với phương pháp truy vết tiến trình, nghiên cứu làm rõ các cơ chế nhân quả liên kết giữa cấu trúc thể chế, chính sách công nghiệp và tích lũy năng lực công nghệ. Kết quả cho thấy thành công của Hàn Quốc không bắt nguồn từ các công cụ chính sách riêng lẻ, mà từ một kiến trúc thể chế nhất quán dựa trên ba nguyên tắc: (i) năng lực điều phối tập trung và kỷ luật thực thi của nhà nước; (ii) chiến lược tiếp thu và nội sinh hóa công nghệ có trình tự; và (iii) quan hệ giữa nhà nước và doanh nghiệp được xây dựng trên cơ sở hiệu quả. Trên cơ sở đó, bài báo đề xuất khung lộ trình nâng cấp công nghiệp thích ứng cho Việt Nam, nhấn mạnh vai trò của tương thích thể chế trong việc chuyển hóa bài học quốc tế thành chiến lược phát triển khả thi.
TÁI ĐỊNH VỊ MẠNG LƯỚI SẢN XUẤT TOÀN CẦU DƯỚI TÁC ĐỘNG CỦA RỦI RO ĐỊA CHÍNH TRỊ: BẰNG CHỨNG THỰC NGHIỆM TỪ OECD, BRICS VÀ VIỆT NAM
Nghiên cứu này phân tích xu hướng tái định vị mạng lưới sản xuất toàn cầu của các tập đoàn đa quốc gia trong bối cảnh rủi ro địa chính trị gia tăng. Sử dụng dữ liệu của các nền kinh tế OECD, khối BRICS và một số nền kinh tế mới nổi giai đoạn 2008 - 2023, nghiên cứu áp dụng chỉ số giá trị sản xuất gia tăng để đánh giá sự thay đổi tương đối về năng lực sản xuất, kết hợp với dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài nhằm phân tích sự phân bố không gian của các địa điểm sản xuất. Kết quả cho thấy quá trình tái cấu trúc mạng lưới sản xuất toàn cầu không diễn ra theo một chiều đơn lẻ, mà phản ánh mô hình “tái phân bố kép”: vừa gia tăng xu hướng nội địa hóa và khu vực hóa tại các nền kinh tế phát triển, vừa phân tán có chọn lọc sang các nền kinh tế mới nổi nhằm đa dạng hóa rủi ro và nâng cao khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đưa ra các hàm ý chính sách đối với Việt Nam trong bối cảnh tái cấu trúc sản xuất toàn cầu.
CHỦ THUYẾT AN NINH KINH TẾ CỦA LIÊN MINH CHÂU ÂU: NỘI DUNG MỚI VÀ CÔNG CỤ THỰC THI
Bối cảnh địa chính trị và kinh tế toàn cầu biến động sâu sắc đã thúc đẩy Liên minh Châu Âu (EU) chuyển dịch từ “chiến lược” sang “chủ thuyết” an ninh kinh tế. Thay vì ưu tiên tự do hóa thương mại thuần túy, EU đang xây dựng một chủ thuyết có tính chủ động và kiến tạo, lấy nguyên tắc “an ninh là ưu tiên hàng đầu” làm trung tâm, tập trung vào sáu lĩnh vực rủi ro chiến lược và đặt mục tiêu giảm 50% phụ thuộc vào nguyên liệu chiến lược vào năm 2029. Bài viết phân tích những điểm mới, khả năng thực thi và tác động của Chủ thuyết an ninh kinh tế EU được ban hành ngày 3-12-2025.
TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN DÒNG VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI: NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP CÁC QUỐC GIA TRÊN THẾ GIỚI
Trong nghiên cứu này xây dựng chỉ số biến đổi khí hậu tổng hợp CCI dựa trên năm yếu tố khí tượng thông qua phương pháp phân tích thành phần chính (PCA), sau đó đánh giá tác động của điều kiện khí hậu thông qua chỉ số này đến dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tại 48 quốc gia trong giai đoạn 2009 - 2023. Mô hình GMM được áp dụng để kiểm định tác động trễ và kiểm soát nội sinh. Kết quả cho thấy CCI có tác động tiêu cực và có ý nghĩa thống kê cao đến FDI, nhất là ở nhóm nước phát triển. Trong khi đó, nhóm nước đang phát triển ít bị ảnh hưởng hơn, cho thấy vai trò điều tiết của thể chế và năng lực thích ứng khí hậu. Một số biến kiểm soát như quy mô thị trường, mức độ toàn cầu hóa và hạ tầng số có tác động tích cực, gợi ý các quốc gia cần ưu tiên cải thiện môi trường và năng lực chống chịu khí hậu nhằm duy trì việc thu hút FDI. Nghiên cứu góp phần làm rõ vai trò của điều kiện khí hậu thường nhật đến các quyết định đầu tư xuyên biên giới, mở rộng bằng chứng thực nghiệm ở cấp độ quốc gia.
KINH NGHIỆM PHÁT TRIỂN NỀN KINH TẾ BẠC CỦA TRUNG QUỐC VÀ MỘT SỐ HÀM Ý CHO VIỆT NAM
Bằng phương pháp nghiên cứu tại bàn dựa trên các dữ liệu và tài liệu thứ cấp, bài viết này tập trung phân tích thực trạng và chính sách phát triển nền kinh tế bạc của Trung Quốc. Kết quả cho thấy, nền kinh tế bạc tại Trung Quốc đang tăng trưởng nhanh trong những năm gần đây trên các lĩnh vực chính như chăm sóc sức khỏe, sản phẩm tiêu dùng, văn hóa, giải trí và du lịch. Có được kết quả này là nhờ hàng loạt các chính sách, chiến lược tổng thể và toàn diện của Chính phủ Trung Quốc. Trên cơ sở đó, bài viết rút ra một số hàm ý chính sách cho Việt Nam: (i) tăng cường nhận thức về tiềm năng của nhóm dân số già đối với tăng trưởng kinh tế; (ii) hỗ trợ, thúc đẩy và đa dạng hóa các ngành, lĩnh vực trong nền kinh tế bạc, song luôn hướng đến phục vụ nhu cầu chuyên biệt của người cao tuổi; (iii) khai thác tối đa giá trị của nhóm dân số bạc trên cả các khía cạnh như bề dày kinh nghiệm, trí tuệ, năng lực và vốn xã hội.
CHUYỂN ĐỔI SỐ TRONG DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA: PHÂN TÍCH TRẮC LƯỢNG THƯ MỤC GIAI ĐOẠN 2013 - 2025
Mục tiêu chính của nghiên cứu là phân cụm theo chủ đề, xác định và trình bày những chủ đề quan trọng nhất trong lĩnh vực chuyển đổi số trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa, từ đó đề xuất các hướng nghiên cứu trong tương lai cho lĩnh vực này. Phương pháp phân tích trắc lượng thư mục được thực hiện trên quy mô mẫu gồm 587 bài báo sử dụng nguồn dữ liệu từ Scopus với sự hỗ trợ của phần mềm VOSviewer kết hợp với phần mềm Microsoft Excel. Kết quả nghiên cứu cho thấy kể từ năm 2013, sự quan tâm đến chủ đề này đã tăng rõ rệt, đi kèm với sự gia tăng đáng kể về số lượng bài báo được xuất bản và số lượng trích dẫn. Chủ đề chuyển đổi số trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa ngày càng trở nên quan trọng trong môi trường học thuật. Bài viết cung cấp hướng dẫn toàn diện, bao gồm khía cạnh phương pháp luận, thực tiễn và chủ đề cho những nghiên cứu trong tương lai.
TỪ BÁ QUYỀN THỂ CHẾ SANG BÁ QUYỀN GIAO DỊCH: CHIẾN LƯỢC TẬP HỢP LỰC LƯỢNG CỦA MỸ DƯỚI CHỦ THUYẾT “AMERICA FIRST” (2017 - 2021)
Bài viết phân tích chiến lược tập hợp lực lượng của Mỹ dưới thời Donald Trump (2017 - 2021) từ góc nhìn địa kinh tế và kinh tế chính trị quốc tế. Nghiên cứu chỉ ra rằng chủ thuyết “America First” đã tái cấu trúc cách Mỹ huy động đồng minh theo ba chuyển dịch căn bản: từ đa phương sang liên kết song phương linh hoạt; từ liên minh dựa trên giá trị sang liên kết dựa trên lợi ích giao dịch; và từ thể chế hóa sang cá nhân hóa chính sách. Mô hình này tạo ra hiệu quả ngắn hạn rõ rệt - tái định hình cạnh tranh Mỹ - Trung, buộc đồng minh NATO tăng chi tiêu quốc phòng, kiến tạo Thỏa thuận Abraham và củng cố cơ chế Quad - nhưng đồng thời bộc lộ những giới hạn cấu trúc: suy giảm lòng tin đồng minh, thiếu bền vững thể chế và gia tăng tính khó đoán. Nghiên cứu kết luận rằng “America First” phản ánh xu hướng chuyển dịch từ bá quyền thể chế sang bá quyền giao dịch, làm Mỹ mạnh hơn về cưỡng ép nhưng suy yếu về năng lực dẫn dắt và tạo đồng thuận trong dài hạn.
AfCFTA VÀ QUAN HỆ KINH TẾ MỸ - CHÂU PHI: CƠ HỘI, THÁCH THỨC VÀ CẠNH TRANH ĐỊA CHIẾN LƯỢC
Bài viết này đánh giá tác động của Hiệp định Thương mại tự do Lục địa Châu Phi (AfCFTA) đối với quan hệ thương mại và đầu tư Mỹ - Châu Phi trong bối cảnh cạnh tranh địa kinh tế toàn cầu. Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích thống kê mô tả kết hợp với phương pháp nghiên cứu sự kiện, dựa trên dữ liệu thứ cấp từ USTR, USITC, UNCTAD và World Bank. Kết quả cho thấy, AfCFTA tạo cơ hội cho Mỹ thông qua việc giải quyết bài toán phân mảnh thị trường, thúc đẩy chuỗi giá trị khu vực và đảm bảo an ninh chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược. Tuy nhiên, AfCFTA cũng đặt ra những thách thức về khoảng cách giữa cam kết và thực thi, áp lực cạnh tranh từ Trung Quốc, bất đối xứng quy tắc xuất xứ và thiếu nhất quán trong chính sách của Mỹ.
CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN MỨC ĐỘ PHÁT TRIỂN TÀI CHÍNH XANH: NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM TẠI CÁC QUỐC GIA THUỘC OECD
Nghiên cứu này phân tích tác động bất cân xứng và phi tuyến của các yếu tố kinh tế vĩ mô và môi trường đến mức độ phát triển tài chính xanh tại 32 quốc gia OECD giai đoạn 2000 - 2023, sử dụng mô hình tự hồi quy phân phối trễ phi tuyến (NARDL). Kết quả cho thấy, trong dài hạn, độ mở thương mại và tỷ giá ổn định thúc đẩy phát triển tài chính xanh, trong khi dòng vốn FDI có tác động ngược chiều. Tăng trưởng kinh tế và tiêu thụ năng lượng đầu người đều có ảnh hưởng bất cân xứng, khi cả cú sốc tăng và giảm đều làm giảm mức độ phát triển tài chính xanh. Lạm phát thể hiện mối quan hệ phi tuyến dạng chữ U, phản ánh tác động ngưỡng. Trong ngắn hạn, tăng trưởng kinh tế và dòng vốn FDI đều góp phần thúc đẩy tài chính xanh. Kết quả mang lại bằng chứng thực nghiệm mới và hàm ý chính sách bao gồm thúc đẩy hội nhập thương mại xanh, kiểm soát lạm phát, định hướng FDI bền vững, ổn định tỷ giá và tăng cường vai trò trung gian của hệ thống tài chính nhằm phát triển hệ thống tài chính bền vững.
ĐỊA KINH TẾ: TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VÀ CÁC HƯỚNG NGHIÊN CỨU MỚI
Bài viết tổng quan có hệ thống các công trình nền tảng nhằm giới thiệu địa kinh tế (geoeconomics) - lĩnh vực nghiên cứu mối liên kết giữa địa chính trị và kinh tế. Kết quả tổng quan làm rõ năm nội dung cốt lõi: (i) khung lý thuyết về quyền lực địa kinh tế, bao gồm quyền lực vi mô, quyền lực vĩ mô và cơ chế ràng buộc tham gia; (ii) phổ công cụ cưỡng ép kinh tế từ trừng phạt, kiểm soát xuất khẩu đến phá hoại cơ sở hạ tầng cùng các lĩnh vực địa kinh tế mới nổi như lương thực, khoáng sản chiến lược, chuẩn hóa công nghệ, ngoại giao vaccine và bảo hộ xanh; (iii) xu hướng phân mảnh thương mại và tài chính toàn cầu cùng nghịch lý của các “quốc gia kết nối”; (iv) kinh tế học về chiến tranh, xung đột và phản ứng thích ứng của doanh nghiệp; và (v) hàm ý chính sách cho các quốc gia đang phát triển trong bối cảnh địa kinh tế mới. Bài viết lập luận rằng trong một thế giới đa cực nơi sức mạnh kinh tế ngày càng bị vũ khí hóa, địa kinh tế là khung phân tích không thể thiếu cho cả nghiên cứu lẫn hoạch định chính sách.
ÁP DỤNG MÔ HÌNH SAI BIỆT KÉP ĐỂ ĐO LƯỜNG TÁC ĐỘNG CỦA EVFTA ĐẾN XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM
Bài viết này, áp dụng mô hình sai biệt kép (Difference-in-Differences), đánh giá tác động nhân quả của EVFTA đến kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang các quốc gia đối tác trong giai đoạn 2014 - 2024. Kết quả nghiên cứu cho thấy, EVFTA có tác động tích cực đến xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang EU trong trung và dài hạn, mặc dù vẫn còn hạn chế. Đồng thời, tác động của EVFTA đến xuất khẩu của Việt Nam mang tính phân hóa theo thời gian, phản ánh sự khác biệt về mức độ ảnh hưởng trong từng giai đoạn thực thi hiệp định. Thêm vào đó, tác động của EVFTA đến xuất khẩu của Việt Nam không đồng nhất giữa các quốc gia thành viên EU, mà có sự phân hóa đáng kể tùy theo đặc điểm kinh tế của mỗi quốc gia. Dường như các quốc gia EU có quy mô kinh tế và mức sống cao hơn là những thị trường tiềm năng hơn đối với xuất khẩu của Việt Nam dưới tác động của EVFTA
ẢNH HƯỞNG CỦA CHỈ SỐ ESG ĐẾN GIÁ TRỊ DOANH NGHIỆP: BẰNG CHỨNG THỰC NGHIỆM TỪ CÁC QUỐC GIA ĐANG PHÁT TRIỂN THUỘC KHU VỰC ASEAN
Nghiên cứu này nhằm đánh giá tác động của chỉ số ESG (môi trường, xã hội và quản trị) đến giá trị doanh nghiệp tại năm quốc gia đang phát triển trong ASEAN, bao gồm Việt Nam, Thái Lan, Indonesia, Philippines và Malaysia, trong giai đoạn 2014 - 2023. Dữ liệu được thu thập từ Refinitiv Eikon, với hai chỉ tiêu đo lường giá trị doanh nghiệp là Tobin’s Q và ROA. Kết quả phân tích hồi quy cho thấy ESG có ảnh hưởng tích cực và có ý nghĩa thống kê đến cả Tobin’s Q và ROA, phản ánh vai trò quan trọng của các yếu tố bền vững trong việc thu hút đầu tư, giảm chi phí vốn và cải thiện hiệu quả hoạt động. Tuy nhiên, mức độ tác động khác nhau giữa các quốc gia. Nghiên cứu đề xuất doanh nghiệp nên lồng ghép ESG vào chiến lược kinh doanh dài hạn để nâng cao lợi thế cạnh tranh và phát triển bền vững. Đồng thời, chính phủ cần xây dựng cơ chế hỗ trợ phù hợp nhằm khuyến khích doanh nghiệp thực hiện ESG, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững trong khu vực.
PHÁT TRIỂN TÀI CHÍNH VÀ CHUỖI GIÁ TRỊ TOÀN CẦU: BẰNG CHỨNG TỪ CƠ SỞ DỮ LIỆU QUỐC TẾ
Nghiên cứu này kiểm định tác động của phát triển tài chính đến sự tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của các quốc gia thuộc các nhóm thu nhập khác nhau trong giai đoạn 2005 - 2022, sử dụng các mô hình hồi quy dữ liệu bảng và phương pháp PCSE. Kết quả cho thấy, phát triển tài chính, đặc biệt là sự mở rộng chiều sâu và hiệu quả của thị trường tài chính, có tác động tích cực đến mức độ tham gia chuỗi giá trị toàn cầu. Hiệu quả của hệ thống tài chính đóng vai trò nổi bật hơn so với khả năng tiếp cận. Đồng thời, tác động này rõ rệt hơn ở nhóm nước thu nhập trung bình và cao. Từ phát hiện đó, nghiên cứu đề xuất hai khuyến nghị chính: (i) các quốc gia cần chú trọng cải thiện hiệu quả hoạt động của hệ thống tài chính thay vì chỉ mở rộng quy mô; (ii) chính sách phát triển tài chính nên được thiết kế phù hợp với từng nhóm thu nhập để nâng cao khả năng tham gia và vị thế trong mạng lưới chuỗi giá trị toàn cầu toàn cầu.
KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ NÂNG CAO NĂNG LỰC ĐỔI MỚI SÁNG TẠO CẤP ĐỊA PHƯƠNG
Bài viết này nghiên cứu cơ sở lý thuyết về đổi mới sáng tạo cấp địa phương và phân tích kinh nghiệm của Phần Lan, Hàn Quốc, Trung Quốc, Hà Lan nhằm đề xuất giải pháp cho Việt Nam. Dựa trên khung lý thuyết hệ thống đổi mới sáng tạo và mô hình Liên kết Ba/Bốn Nhà, nghiên cứu làm rõ vai trò của các chủ thể và mô hình quản trị đổi mới sáng tạo. Kết quả cho thấy, các hệ sinh thái thành công thường sở hữu: (i) thực thể dẫn dắt “mỏ neo”, (ii) chính sách chuyên môn hóa thông minh và (iii) cơ chế quản trị đa cấp liên kết trung ương - địa phương. Từ đó, bài viết rút ra các bài học và hàm ý chính sách quan trọng nhằm nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo cấp địa phương tại Việt Nam.