HIỆN TƯỢNG CHUYỂN LOẠI CỦA CÁC HƯ TỪ ĐÃ, MỚI, HAY, VỪA, MÀ: PHÂN TÍCH DƯỚI GÓC ĐỘ NGỮ PHÁP HÓA VÀ NGÔN NGỮ HỌC TRI NHẬN

Abstract

Bài viết nghiên cứu hiện tượng chuyển loại (từ loại linh hoạt) của năm hư từ trong tiếng Việt: đã, mới, vừa, hay, mà. Trên cơ sở lí thuyết ngữ pháp hóa (grammaticalization) và ngôn ngữ học tri nhận, bài viết lí giải con đường vận động của từng đơn vị từ thực từ (tính từ, động từ) đến các hư từ đa chức năng (phó từ, liên từ, trợ từ tình thái). Phân tích cho thấy hai cơ chế nhận thức chủ đạo là ẩn dụ ý niệm và hoán dụ đóng vai trò then chốt trong quá trình chuyển loại; đồng thời, sự chủ quan hóa (subjectification) là cơ chế đặc trưng dẫn đến việc hình thành trợ từ tình thái. Kết quả nghiên cứu góp phần làm rõ tính linh hoạt từ loại và khả năng đa chức năng của hư từ tiếng Việt, đồng thời đề xuất một số tiêu chí nhận diện chức năng cụ thể của từng hư từ trong ngữ cảnh.